«Шәкірттің оралуы»

Семей қаласының қысқы таңы суық еді. Медресе қабырғасында төрт жыл бойы араб, парсы тілдерін меңгеріп, Шығыстың Шамси, Навои, Физули сияқты ұлы ақындарының жырларымен сусындаған Абай биыл он үшке толған. Кенеттен әкесі Құнанбайдан хабар келді: оқу тоқтатылсын, бала елге қайтсын. Шәкірт Абай үшін бұл күтпеген шешім болса да, әке үкімі — заң. Ол қимастықпен кітаптарын буып, ұстазы Ахмет Ризамен қоштасты. Қаладан шыққанда, артында қалған білім ордасына қимас сезіммен ұзақ қарап тұрды.

Жол бойы Абай ат үстінде қиялға батты. Ақ қаланың көшелері мен тар бөлмесі артта қалып, алдынан сағым ойнаған шексіз қазақ даласы ашылды. Ол ат тізгінін босатып, таза ауаны құшырлана жұтты. Сағыныш пен толқыныс оны алға жетелейді. Көптен көрмеген туған жердің әрбір төбесі, қар астында жатқан жусаны мен тоңған бұлағы оған ыстық көрінді. «Ел ісіне аралассын, баулысын» деген әке сөзі құлағында жаңғырғандай болды.

Ауыл көрінгенде Абайдың жүрегі атқақтап соқты. Ол аттан түсе сала, өзін асыға күткен үлкен үйге қарай беттеді. Үйге кіргенде ең алдымен төрде, қалың көпшіліктің ортасында салмақты отырған әкесіне сәлем берді. Құнанбай ұлына салқын ғана қарап, қысқа қайырды. Абай әкесінің қаталдығынан, сесті жүзінен қаймығып, тез шығып кетті де, өзін сарғая күткен аналарына жүгірді.

Қарсы алдынан мейірім төгіп, ақ жаулығы желбіреп, қартайса да белі бүгілмеген Зере әжесі шықты. Қасында анасы Ұлжан тұр. Абай әжесінің құшағына еніп, балалық сағынышын басты. Әжесі оның маңдайынан иіскеп, «қоңыр қозым» деп еркелетті. Зере әжесі — Абай үшін ертегілер мен аңыздардың алтын сандығы еді. Ол немересін бауырына басып, сапардың қалай өткенін, оқудың қалай болғанын ерекше мейіріммен сұрай бастады. Осы сәтте Абай өзін дүниедегі ең бақытты адам сезінді. Әкесінің қаталдығынан жүрегіне түскен сызат әжесінің жылы алақанымен емделгендей болды.

Кеш батты. Ауыл адамдары Абайдың оқудан келгенін естіп, біртіндеп үлкен үйге жинала бастады. Олар бала Абайдың сөзін тыңдағысы келді. Абай от басында отырып, әжесіне қаладан әкелген жаңалықтарын, оқыған қиссаларын айтып берді. Зере әжесі тыңдап отырып: «Балам, оқығаның — олжа, бірақ оны халқыңның кәдесіне жарата біл» — деп батасын берді. Бұл түн — келешек ұлы ақынның даналық әлеміне, халықтық қайнар көзіне жасаған алғашқы қадамы еді. Енді оның алдында тек оқу ғана емес, үлкен өмір мектебі күтіп тұрған болатын.